Hơn 1 triệu trẻ em không được đến trường là con số được đưa ra tại hội thảo phổ biến kết quả nghiên cứu trẻ em ngoài nhà trường của Việt Nam do Bộ GD&ĐT tổ chức ngày 11-9. Việc các em không được đến trường do nhiều nguyên nhân và hậu quả của việc trẻ không được đến trường cũng có thể thấy ngay: Phần lớn trở thành lao động trẻ em với nhiều nguy cơ bị bóc lột sức lao động và bị ảnh hưởng bởi các tệ nạn xã hội.
Trẻ không đến trường dễ sa vào tệ nạnPGS.TS Lê Khánh Tuấn – Phó vụ trưởng Vụ Kế hoạch tài chính – Bộ GD&ĐT cho biết: Tỷ lệ trẻ em đã đi học nhưng sau đó thôi học tăng mạnh theo độ tuổi. Ở tiểu học là 1,16% nhưng lên đến cấp THCS độ tuổi 14 đã có gần 16% thôi học, độ tuổi 17 tăng lên 39%.
Một số liệu khác của Bộ LĐ-TB&XH cho thấy: Ước tính 9,6% dân số trẻ em trong độ tuổi từ 5 đến 17 ở Việt Nam là lao động trẻ em. Đây là một trong những kết quả chính từ cuộc Điều tra quốc gia về Lao động trẻ em được công bố tại Hà Nội.
Khoảng 1,75 triệu trẻ em đang làm việc được thống kê vào nhóm lao động trẻ em theo định nghĩa sử dụng trong báo cáo này. Đó là việc trẻ em ở những nhóm độ tuổi nhất định làm việc với thời gian có thể ảnh hưởng không tốt đến việc tham gia giáo dục và sự phát triển của trẻ em hoặc trẻ em tham gia làm những công việc ở điều kiện lao động có hại và công việc cấm sử dụng lao động chưa thành niên theo pháp luật Việt Nam và các quy định quốc tế do Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đưa ra. Phần lớn lao động trẻ em sinh sống ở khu vực nông thôn, làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp và là lao động hộ gia đình không hưởng lương.
Cũng theo Bộ LĐ-TB&XH, nhiều thanh thiếu niên di cư đặc biệt có nguy cơ bị bóc lột kinh tế và tình dục và nghiện ma túy, từ đó đặt các em trước nguy cơ nhiễm HIV. Bên cạnh đó, một nghiên cứu được tiến hành đối với các đối tượng sử dụng ma túy tại Hà Nội cho thấy hiện tượng tiêm chích ma túy và tham gia mại dâm ở mức cao trong số các lao động di cư là nam (16-26 tuổi).
Thời gian gần đây, trên địa bàn một số huyện như: Cư Kuin, Krông Bông (Đắk Lắk) xuất hiện tình trạng học sinh đua nhau bỏ học kéo vào TP HCM để tìm việc làm. Điều đáng nói số học sinh bỏ học có tuổi đời còn rất trẻ (từ 9 - 16 tuổi), nhận thức còn non nớt nên dễ đối mặt với nhiều nguy cơ bị kẻ xấu lôi kéo vào các tệ nạn xã hội như mại dâm, buôn bán ma túy, hút chích hoặc sa vào các đường dây buôn bán phụ nữ, trẻ em.
Chỉ trong vòng nửa tháng (từ 17 đến 30-3-2014), có 7 học sinh nữ của một trường trung học thuộc huyện Long Hồ, Vĩnh Long bỏ nhà đi. Trong đó có trường hợp nữ sinh H.T.T.L bỏ trốn mà không để lại lời nhắn gì. Gia đình đổ xô tìm kiếm nhưng chỉ nhận được thông tin ít ỏi của nhân chứng là “sáng hôm đó có một thanh niên chạy xe gắn máy màu đỏ rước L rồi nhanh chóng phóng xe đi”. Bằng các biện pháp nghiệp vụ, cơ quan điều tra xác định thanh niên hôm đó là Bùi Hữu N, SN 1994, quê ở huyện Phụng Hiệp, Hậu Giang. N khai nhận, y đã ly dị vợ. N lên Vĩnh Long và rước L về nhà mình sống như vợ chồng. Nhiều trường hợp nữ sinh bỏ học đi lên TP kiếm việc đã trở thành “con mồi” cho nhóm đối tượng buôn người và những kẻ thực hiện hành vi hiếp dâm.
Nhiều trẻ em bỏ học đi làm khi mới ở tuổi học THCS. Ảnh: TL
Đưa trường đến cho trẻ
Theo Bộ GD&ĐT, con số trẻ em chưa bao giờ được đi học khá cao, tập trung chủ yếu với một số nhóm dân tộc thiểu số. Hiện nay, cả nước có 2,57% trẻ em từ 5 – 17 tuổi chưa bao giờ đi học. Dân tộc Mông có tỷ lệ trẻ em từ 5 – 17 tuổi chưa bao giờ đi học cao nhất trong các nhóm dân tộc thiểu số chính, bằng 23,02%. Nói cách khác gần ¼ số trẻ em dân tộc Mông ở độ tuổi đi học chưa từng đi học bất cứ một loại trường lớp nào. Đây là một vấn đề rất nhức nhối mà ngành giáo dục cần đẩy mạnh tìm các biện pháp tháo gỡ.
TS Nguyễn Phong – chuyên gia tư vấn của nghiên cứu này cho biết: “Nghèo đói là một trong những rào cản làm hạn chế khả năng chi trả của gia đình cho các chi phí học tập. Ngoài ra, phong tục tập quán, điều kiện cơ sở hạ tầng, giáo viên, chương trình học…cũng là những rào cản khiến việc đưa trẻ em trong độ tuổi đến trường gặp khó khăn”. Chứng minh thực tế này, ông Lê Văn Quý – GĐ Sở GD&ĐT Điện Biên cho biết: “Rất nhiều địa bàn giáp biên giới ở Điện Biên có những thời điểm sĩ số học sinh các trường THCS chỉ được 20% vì các em bỏ học rủ nhau sang Trung Quốc làm lao động phổ thông. Một năm người dân tộc có đến 3 – 4 ngày lễ Tết, cứ lễ Tết là học sinh lại nghỉ dài dài…”
Tuy nhiên còn có một nguyên nhân quan trọng khác là do học kém nên các em bỏ học. Trách nhiệm này thuộc về đội ngũ giáo viên, trong đó việc chạy theo thành tích để học sinh lên lớp non khiến các em không theo kịp chương trình dẫn đến học lực yếu, sinh ra chán ngán việc học rồi nghỉ luôn. Cùng với gia cảnh nghèo thì học lực yếu là giọt nước làm tràn ly dẫn tới bỏ học.
Hậu quả của việc bỏ học sớm rất rõ ràng: Vì thiếu tri thức, thiếu bằng cấp nên việc học nghề rất khó khăn, do đó khó có cơ hội tìm được việc tốt để kiếm sống. Đã vất vả trong kiếm sống thì khó có thể tích lũy vốn liếng để làm giàu, trừ những người có cơ hội đặc biệt nào đó. Ngoài ra, phần lớn học sinh bỏ học sớm sẽ có xu hướng lập gia đình khi còn khá trẻ, có nhiều con khi chưa có điều kiện kinh tế ổn định nên việc chăm sóc chúng thường rất hạn chế. Vì nghèo nên bỏ học sớm, nhưng bỏ học sớm lại rất khó thoát nghèo.
Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Vinh Hiển cho biết: “Những con số được đưa ra trong nghiên cứu về tình trạng trẻ em ngoài nhà trường sẽ giúp ngành giáo dục đẩy mạnh phương pháp tiếp cận mới trong xây dựng chính sách giáo dục. Trong đó, sẽ lưu ý đặc biệt đến việc ưu tiên đầu tư trường lớp mầm mon ở nhiều vùng sâu, vùng xa; thay đổi chiến lược “đưa trẻ em đến trường” thành “đưa trường đến cho trẻ em” xây dựng các điểm trường lẻ THCS…”.
| Vai trò cấp thiết của công tác xã hội học đường Thạc sỹ Tôn Nữ Ái Phương, trường ĐH Mở TP HCM cho rằng: Nếu xem xét một cách nghiêm túc hơn thì những hoạt động nhằm ngăn chặn tình trạng bỏ học sớm của các trường hiện nay chỉ mới giải quyết được mặt nổi của vấn đề, là những khó khăn về vật chất và kết quả học tập. Phần chìm và những nguyên nhân sâu xa trẻ bỏ học như tâm lý của trẻ, ảnh hưởng của bạn bè, nhận thức của cha mẹ, quan hệ với thầy cô giáo… mặc dù cũng đã được lưu ý tới nhưng các trường và các thầy cô giáo vẫn chưa có những đánh giá và phân tích đúng đắn để có những cách tiếp cận và giải quyết phù hợp. Những công việc này cần có sự tham gia của những người hoạt động trong ngành công tác xã hội sẽ giúp nhà trường và các thầy cô giáo thực hiện hoạt động ngăn ngừa học sinh bỏ học có hiệu quả hơn. |